Düşük Özdeğerin Neden Senin Gizli Koruman Oldu (2/3)
Giriş: Özdeğer Paradoksu
Düşük özsaygı, bunu yaşayan kişiler için çoğu zaman günlük bir eziyettir. Bu, özkuşkuların, başarısızlık korkularının ve yaşamın gereklerinin üstesinden gelememe hissinin oluşturduğu ağır bir sırt çantası gibidir. Ancak yaşam sevincimiz ve canlılığımız pahasına ödediğimiz bu yüksek bedelin, görünmeyen tarafta çoğu zaman daha derin bir anlamı vardır.
Psikolojik çalışmalarda tekrar tekrar büyüleyici bir paradoksla karşılaşırız: Olumsuz bir benlik algısı, ruhsallığımızın basit bir yapım hatası değildir. Aksine, çoğu zaman kişisel yaşam öykümüzde hayati bir işlev üstlenmiş bilinçdışı bir koruma mekanizması gibi çalışır. Tıpkı bizi korurken aynı anda özgürlüğe giden yolu da kapatan bir koruma görevlisi gibi, kendi değerimizle ilgili yaşadığımız bu acı da bizi sözde daha büyük tehlikelerden korumuştur.
Acaba şimdiye kadar yaşadığın acı, senin en güvenli kalen olabilir mi?
Beklenmedik İşlev: Neden Olumsuza Tutunuruz
Hem davranışçı terapi hem de derin psikolojik yaklaşım (psikoanalitik) açısından bakıldığında, her psikolojik belirti sistemin bir çözüm denemesidir. Olumsuz bir benlik algısına tutunuyorsak, bunu kendimizden nefret ettiğimiz için değil, beynimiz bunda stratejik bir fayda gördüğü için yaparız.
Her ne kadar düşük özsaygı çoğu zaman yüksek düzeyde bir psikolojik acıya yol açsa da, yaşam öykümüzde bilinçdışı düzeyde yine de bir işleve sahip olmuş olabilir.
Bu “koruma görevlisine” veda edebilmek için, aslında bizi tam olarak neden korumak istediğini anlamamız gerekir.
Koruyucu Kalkan 1: Sözde Yetersizlik Yoluyla Rahatlama
Düşük özdeğerin temel işlevlerinden biri, sorumluluktan kaçınmaktır. Davranışçı terapi açısından burada negatif pekiştirme ilkesi işler: “Ben bunu zaten yapamam” diye düşündüğümüzde, başarısız olma ya da değerlendirilme riskinden kendimizi çekmiş oluruz.
Kendini en baştan yetersiz ilan eden biri, hayatın zor kararlarını almak ya da eleştirilebileceği arenaya çıkmak zorunda kalmaz. Ancak başarısızlık korkusuna karşı sağladığı bu “koruma”, doğrudan psikolojik bir hapishaneye çıkar. Özgürlüğümüzü, bize uzun vadede her türlü öz-etkililik duygusunu kaybettiren sözde bir güvenlik karşılığında takas etmiş oluruz.
Koruyucu Kalkan 2: Öngörülebilirliğin (Sözde) Güvenliği
Beynimiz, hayatta kalmayı öngörülebilirlik yoluyla güvence altına alacak şekilde programlanmıştır. Biyolojik sistem için güvenlik çoğu zaman mutluluktan daha önemlidir. Olumsuz bir benlik algısı, güvenilir bir harita sunar: Eğer “değersiz” olduğumu biliyorsam, başkaları tarafından hayal kırıklığına uğratılmak artık bir sürpriz değil, beklenti dünyamın doğrulanması olur.
Ego, çoğu zaman bilinmeyen bir cennettense tanıdık bir cehennemi tercih eder. Başarı ve sağlıklı bir özdeğer duygusu, büyük bir belirsizlik getirir; insanın kendini yeniden tanımlaması ve bu düzeyi koruma baskısına dayanması gerekir. Buna karşılık düşük özdeğer, dünyayı öngörülebilir kılar ve bilinmeyenin sarsıntısından korur.
Koruyucu Kalkan 3: Sadakat ve Hayati Bağların Korunması
Derinlik psikolojisi, özellikle dokunaklı bir boyuta ışık tutar: bağların korunması. Çocuklukta bakım veren kişilere ait olma hali, varoluşsal bir gerekliliktir. Düşük özdeğer burada bilinçdışı sadakatin bir aracı olarak hizmet etmiş olabilir.
Belki de geldiğin aile sisteminde parlamak, güçlü olmak ya da mutlu olmak tehlikeliydi. Kişi kendini “küçülterek”, dengesiz bakım verenler için daha az tehditkâr görünür ya da reddedilmek yerine ilgi ve bakım görür. Bu nedenle kendini değersizleştirmek, bağı korumak ve dışlanmamak için çoğu zaman akıllıca bir hayatta kalma stratejisiydi. Yani “özkuşku” adlı koruma görevlisi, sosyal yapının içinde sana bir yer kalmasını sağlamış oldu.
Sonuç: Hayatta Kalma Modundan Gerçek Kendini Kabule
Düşük özdeğerin iyileşmesi, içimizdeki eleştirmenle savaşarak değil, onun ilk görevini anlayarak başlar. Olumsuz benlik algımızın bir zamanlar bizi sorumluluk yükünden, katlanılamaz belirsizlikten ya da bağ kaybından koruduğunu kabul ettiğimizde, bu acıya özşefkatle yaklaşabiliriz.
İnsanın kendisine duyduğu bu derin şefkat, eski koruma görevlisini emekliye ayırmamıza izin veren köprüdür. Şunu fark edebiliriz: Bir zamanlar hayatta kalmamızı sağlayan stratejiler, bugün bizi yaşamdan ayıran duvarlara dönüşmüştür. Kendini kabul etme yolu, bugün artık yetişkin ve yeterince güçlü olduğumuzu; bu koruyucu kalkan olmadan da dünyada yol alabileceğimizi fark etmekten geçer.
Bugün hangi eski koruyucu işlevi bırakabilirsin, çünkü artık onsuz da kendi yolunu bulabilecek kadar güçlüsün?
Bu konu ilgini çektiyse ve podcasti dinlemek istersen:
